В теме одно сообщение

[Dolimov]

Муҳтарам форумдошлар ва сайтимиз меҳмонлари!

Эътиборингизга ўз фикр-мулоҳазаларини «Петушки (Betta splendens) Московского разведения» сайти саҳифаларида билдириб борадиган соҳа мутахассиси Алексей Загребельнийнинг қаламига мансуб навбатдаги мақола таржимасини ҳавола этмоқдаман.

АКВАРИУМ ЎҒИТИ

http://betta.zagrebe...udobrenija.html

Алексей Загребельний

Таржимон Шокир Долимов

Мазкур мақола материали аквариум тоши ва қуми ҳамда аквариумга карбонат ангидрид газини етказиш мавзуларига оид мақолалар билан чамбарчас боғлиқ бўлгани боис, аквариум ўғитини қўллаш юзасидан қарор қабул қилишдан олдин, зикр этилган мақолаларни диққат билан ўқиб чиқишни тавсия этаман.

Авваламбор, аквариум ўсимлиги учун зарур бўладиган учта асосий (макро) элемент: азот (N), фосфор (P), калий (K) мавжудлигини эслатиб ўтмоқ лозим.
Ушбу элементлар хонаки ва боғ гулларини етиштириш ишқибозларига яхши таниш. Маълумки, аквариум ўсимликлари эволюция жараёнида қуруқликдан сув ҳавзасига кўчиб ўтган ёки муайян мавсумда сув босадиган минтақаларда доимо ёхуд узоқ вақт сув остида ўсиб, ривожланишга мослашган ўсимликлар гуруҳига мансубдир. Нима бўлган тақдирда ҳам, аквариум ўсимликлари қуруқликда ўсадиган ўсимликларнинг яқин қариндошлари бўлиб, бари бир хил озиқ моддаларига эҳтиёж сезади.

Азот (N)
Етакчи фирмалар томонидан тайёрланадиган суюқ ўғит таркибида ушбу элемент бўлмайди, бўлмаслиги ҳам керак. Гап шундаки, азот аквариум суви таркибида балиқ еми, аниқроқ айтиладиган бўлса, ем ва узилган сув ўсимлигининг чириётган қолдиқ, барг ва поялари, балиқ нажаси ва сийдиги, нобуд бўлган жониворнинг ириётган жасади каби органик моддалар воситасида кўп миқдорда ҳосил бўлади. Шу боис ҳам, азот суюқ аквариум ўғити таркибига киритилмайди.
Азот аквариум суви таркибида турлича бирикмалар, хусусан:
аммоний (NH3/NH4);
нитритлар (NO2);
нитратлар (NO3) кўринишида учрайди.
Формулаларда кўриниб тургандай, нитрат ва нитритлар ўз ичига кислород атомларини мужассам этади. Сув ўсимлиги кислород атомини азотдан ажратиб олиши учун муайян энергия сарф этиши лозим бўлгани боис, ўсимликнинг сувдаги азотни ўзлаштириб олиши мураккаб кечади.

Сув ўсимлиги истеъмол қилиши учун аквариум суви таркибида аммоний бўлар экан-ку, деган фикр билдирилиши мумкин, албатта. Гап шундаки, аквариумдаги органик моддалар чиришининг бирламчи маҳсули, чиритадиган бактериялар фаолиятининг ҳосиласи саналадиган аммоний заҳарли модда бўлиб, унинг оз миқдордаги концентрацияси аквариум балиғини нобуд қилади, айрим ўсимлик турларини эса тириклайин чиритиб юборади.
Нитритлар балиқ соғлиги учун нисбатан хавфсиз бўлиб, аквариумда ҳаёт кечирадиган жониворларни ҳалок қилиши учун аммонийга нисбатан анча кўп миқдорда тўпланиши лозим.
Нитратлар эса гарчи концентрациясининг миқдори ҳаддан ортиқ ошиб кетган тақдирда заҳарли модда саналса-да, нитридлардан ҳам хавфсизроқ модда саналади.
Нитрит ва нитратлар аквариум фильтридаги нитрофикация қилувчи бактериялар томонидан ҳосил қилинади. Фильтр ўрнатишдан мақсад ҳам, аслида шу. Нитрит ва нитратларни бақатўн ўзига осон сингдириб олади. Демакки, аквариумни бақатўн босмаслиги учун сув сифатидан бохабар бўлиб, уни янгилаб бориш, сув ўсимлигининг ўсишини рағбатлантириш ва бу билан озиқ моддалари борасида бақатўнга рақобат қилишини таъминлаш лозим.

Фосфор (P)
Фосфор ҳам, аквариумга, худди азот каби, ем билан бирга кириб, сув таркибида фосфатлар сифатида ўз ўрнига эга бўлади ва шу боис, у ҳам суюқ ўғит таркибига кирмайди.
Муайян концентрацияда йиғилган фосфатлар ҳам балиқ соғлигига хавф солади. Бундан ташқари, фосфатлар сув таркибига заҳарли модда ажратганча балиқ заҳарлайдиган кўк-яшил бақатўннинг асосий озуқаси саналади. Сувнинг ўз вақтида янгилаб борилиши, ўхшаш нохушликларнинг олдини олишга омил бўлади.

Калий (K)
Ушбу элемент аквариум сувига ташқаридан кирмаслиги боис, суюқ аквариум ўғитининг асосий макроэлементи саналади.
Калийнинг етишмаслиги сув ўсимлигининг ривожига салбий таъсир ўтказади, хусусан: янги новдалар сариқ тусда кўриниш беради, барглар бўшашиб тешилади, ўсимлик ўсмай қолади ва ҳоказо. Бинобарин, калий, аквариум ўғити таркибида асосий компонент сифатида бўлиши шарт.
Ўғит ишлаб чиқаришга ихтисослашган айрим корхоналар томонидан калий эритмаси алоҳида маҳсулот сифатида тайёрланади. Бу мавзу катта тажрибага эга аквариум соҳиблари учун мўлжалланган бўлиб, ортиқча маълумотлар ила соҳа ишига эндигина киришганларнинг миясини ғовлаш ниятим йўқ.

Микроэлементлар
Юқорида санаб ўтилган макроэлементлардан ташқари, сув ўсимлигининг барглари сифатли ва тўла-тўкис ўсиб ривожланиши, ранги сақланиши, янги новдалар шаклланиши учун зарур бўлган: темир, мис, рух, магний, марганец, кальций, молибден, бор каби, микроэлементларнинг ниҳоятда кўп сони мавжуд.
Водопровод сувининг таркибида, сув сифатига боғлиқ ҳолда, албатта, айрим микроэлементлар бўлади. Бироқ аквариумга экилган ўсимлик миқдори кўп бўлиб, карбонат ангидрид бериладиган бўлса, мулоҳаза юритилаётган моддалар ўсимлик томонидан етарлича тез ўзлаштириб олинади. Шу боис, ушбу микроэлементлар аквариумга ўғит билан бирга киритилади. Улар сув таркибида етишмай қолгани ўсимлик аҳволидан билинади.

[Dolimov]

Сув ўсимликларининг мукаммал ривожи учун қандай элементлар кераклигидан воқиф бўлдингиз. Аслида, сув таркибида нима бўлиши-ю, нима қўшиб бориш кераклигига оид юқорида зикр этилган маълумотлар мақола муқаддимаси эди.

Ёруғлик
Табиийки, савол туғилади: ёруғликнинг ўғитга нима дахли бор? Жавоб: бевосита.
Ўсимлик ўсиб, озиқ моддаларини ўзлаштириши кузатиладиган фотосинтез жараёни учун ёруғлик ниҳоятда зарур воситадир. Агар аквариум етарлича ёритилмаган ёки ёритилиши қисқа вақт давом этадиган ёхуд ушбу иккала ҳолатга бир вақтда йўл қўйиладиган бўлса, сув ўсимлиги зиғирдай бўлсин, ўсмайди ёки унинг ўсиш жараёни сезиларсиз кечади. Ана ўшанда, аквариумга ўғит сифатида қуйилган жамики «шўрва» бақатўн гуркураб ривожланиши учун зўр омил бўлади. Оқибатда бақатўн, сув ўсимлигини бор ёруғликдан ҳам маҳрум қилиб, баргларини қамраб олганча нобуд қилади, яъни вазият янада мураккаблашади. Негаки, чириётган барг органик моддалар ва фосфатларнинг қўшимча манбасига айланиб, бақатўн аквариумни тўла-тўкис эгаллаб олишига хизмат қилади.
Бинобарин, ёруғлик режимига амал қилиб, ёруғликнинг зарурий кучини тўғри ҳисоблаб чиқиш зарур. Бу ҳақда, навбатдаги – «Аквариумни ёритиш», дея номланадиган мақоламда батафсил тўхталиб ўтаман.

Карбонат ангидрид гази (CO2)
Ёруғлик билан бир қаторда, карбонат ангидрид гази ҳам ниҳоятда муҳим компонентлардан бири саналади. Ушбу газ бўлмас экан, аквариумга ўғит киритилиши – вақт, маблағ ва саъй-ҳаракатнинг беҳуда сарф этилишидир.
Фараз қилинг, уй қуришга киришдингиз. Бунинг учун ихтиёрингизда барча асбоб-ускуна ва қурилиш материаллари бор-у... ғишт териш учун цемент йўқ. Цементсиз пишган ғиштдан уй қура оласизми? Йўқ, албатта! Билиб қўйинг-ки, карбонат ангидрид гази сув ўсимлиги истеъмол қиладиган жамики макро ва микроэлементларни « ўзаро бириктирадиган», унинг ҳаётий фаолияти ва кимёвий жараёнида фаол иштирок этадиган элементдир.
CO2 ни аквариумга киритилишдан мақсад – сув ўсимлигининг ўсишини рағбатлантириш ва охир-пировардида олий ўсимликлар бақатўндан устун келиши, сув таркибидаги ўғитни истеъмол қилиши ва ўсимлик экилган аквариумдаги балиқ кислород билан таъминланишига эришишдир.
Табиийки, савол туғилиши мумкин: бу қанақанги бемаънилик? Аквариумга карбонат ангидрид гази киритилса-ю, қандай қилиб балиқ кислород билан таъминланиши мумкин? Ушбу саволга жавобни аквариумга киритиладиган карбонат ангидрид газига бағишланган навбатдаги мақоламда батафсил ёритиб ўтаман. Ҳозирча эса сўзларимга ишонишингизни сўрайман.

Сув ўсимлиги озиқланиши ва озиқ моддаларини истеъмол қилиши учун нималар кераклиги билиб олдик. Энди мақоланинг якуний қисмига ўтамиз.

Барг ва илдизлар
Сув ўсимлиги озиқ моддаларини истеъмол қилишини кўриб чиқамиз.
Аквариум ўсимлиги асосан икки гуруҳга, хусусан:
тўп-тўп бўлиб, тагидан шоҳлаб ўсадиган;
узун пояли ўсимликларга бўлинади.
Ўғит мавзусига дахли бўлмагани боис, ўсимликларнинг учинчи – сузиб ўсадиган гуруҳи, ушбу мақолада кўрилмайди.

Тўп-тўп бўлиб, тагидан шоҳлаб ўсадиган ўсимликлар
Ўз ичига эхинодорус, криптокорин, валиснерия, саггитария, элеохарис, аквариум қумига экилган анубиас ва қирққулоқ (рус. папоротник), апоногетон, нимфей каби сув ўсимликларини мужассам этган гуруҳ.
Ушбу гуруҳга мансуб жамики ўсимликлар озиқ моддаларининг асосий қисмини аквариум қумига киритилган илдизи орқали истеъмол қилади, барглари орқали эса карбонат ангидрид гази ва бошқа турдаги микроэлементларни ўзига сингдиради. Бошқача айтганда, бундай ўсимликлар учун суюқ ўғит қўллашдан маъни йўқ, агар ҳар ойда бир маротаба, бақатўн пайдо бўлишига йўл қўймаган тарзда, сув таркибида етишмаётган микроэлементларни қўшиш мақсадида қўлланиладиган кучсиз дозани ҳисобга олмаганда, албатта.

Мулоҳаза юритилаётган ўсимлик турлари аквариум ишга туширилаётган фурсатда ўсимлик ўстириш тошига экилиб, уларга йилда бир маротаба қўшимча ўғит берилади. Қўшимча ўғит турлари бозорда кўп бўлиб, энг арзони – аквариум қумига, ўсимлик илдизи остига жойланиб, уни узоқ вақт, аста секин озиқлантириб борадиган, таркибига озиқ моддалари киритилган лой соққалари саналади. Донадор ва капсула кўринишидаги ўғитлар ҲАМ бўлиб, лой соққаси каби қўлланилади. Фақат бундай ўғитлар нархи анча қиммат бўлади.

Узун пояли ўсимликлар
Ўз ичига кабомба, пат барг (рус. перистолистник), шох барг (рус. роголистник), ротал, гигрофил, сувга чўктирилган ғўла ёки манзарали тош устига экилган қирққулоқ ва анубиас каби сув ўсимликларини мужассам этган гуруҳ.
Таъкидлаб ўтмоқ жоизки, қирққулоқ билан анубиас тўп-тўп бўлиб, тагидан шоҳлаб ўсадиган сув ўсимликлари гуруҳига киради, лекин улар аквариум қумига эмас сувга чўктирилган ғўла ёки манзарали тош устига экилар экан, энди озиқ моддаларини истеъмол қилишнинг бироз бошқачароқ, узун пояли сув ўсимликларига тааллуқли қоидалари кучга киради.

Узун пояли ўсимлик ўсишининг асосий тамойили – сув юзасига қадар тезроқ етиб бориб, қолган ўсимликларни ёруғлик манбасидан тўсиб қўйишдир. Бинобарин, гарчи озиқ моддалари илдиз орқали ҳам сингиб қирса-да, мулоҳаза юритилаётган ўсимлик илдизи кўпроқ лангар вазифасини ўтаб, аквариум қумига чуқур кирмайди. Тез ўсиш, бошқача айтганда, юқорида зикр этилган мақсадга эришиш учун, узун пояли сув ўсимлиги озиқ моддаларининг аксарият қисмини, яъни макро ва микроэлементлар, шу жумладан, карбонат ангидрид газини ўз барги ва ҳаво илдизлари орқали истеъмол қилади. Демакки, бундай ўсимликлар гуруҳи учун ўсимлик ўстириш тоши, лой соққасига ўхшаш қўшимча ўғит бериш масаласида кўп бош қотирмасдан, аквариум сувига суюқ ўғит қўшиш билан чекланса ҳам бўлаверади.

Модомики узун пояли сув ўсимлиги тез ўсар ўсимлик саналар экан, қулай шарт-шароит қарор топган, яъни ўғит, ёруғлик ва карбонат ангидрид гази бўлган тақдирда сув юзасига қадар жуда тез етиб, ўз остидаги маконни ёруғлик манбасидан тўсганча, ёйилиб кетади, баъзан сув юзасидан чиқиб ҳам, ўсишни давом этади. Ҳар қандай ҳолатда, ушбу ўсимлик буташ амаллари бажарилишини талаб этади. Бундай амаллар ҳақида навбатдаги мақолаларимдан бирида ёритиб ўтаман. Энг муҳими, узун пояли ўсимликларни мунтазам бутаб бориш лозимлигини унутмасангиз бўлди. Бу билан Сиз тўп-тўп бўлиб, тагидан шоҳлаб ўсадиган сув ўсимликларининг мақбул ривож топишига имкон яратиб, нафақат кўзни қувонтирадиган, балки балиқлар учун паногоҳ вазифасини ўтайдиган узун пояли ўсимликлар зич, серҳашам, чиройли кўринишга эга бўлишини таъминлайсиз

Айрим масалалар ҳақида икки оғиз маслаҳат
Сувга чўктирилган ғўла ёки манзарали тош устига экилган анубиас ва (ёки) қирққулоқ сони кўп бўлса, уларнинг секин ўсиши ва озиқ моддасини секин истеъмол қилишини инобатга олган ҳолда, суюқ ўғит аквариумга 2-3 баравар эритиб қуйилади.
Карбонат ангидрид гази сувда яхши парчаланишини таъминлаш учун аквариум сувини нордонлаштириб бориш талаб этилади. Бу ҳақда карбонат ангидридга бағишланган мақолада ўқийсиз.
Аквариумда сув ўсимлиги оз бўлса, ўғитлаш ва карбонат ангидрид газини киритиш масаласида бош қотирмаса ҳам бўлаверади. Акс ҳолда, айниқса, суюқ ўғит қўлланилганида, аквариумда бақатўн гуркураб кетади. Мавжуд ўсимликлар мустақил равишда ривожланиб, тўп-тўп бўлиб, тагидан шоҳлаб ўсадиган сув ўсимликлари аквариум қуми эгаллаган майдоннинг лоақал 50 фоизини, узун пояли ўсимликлар эса аквариум ҳажмининг 50 фоизини қамраб олишини кутган афзал. Мабодо, зикр этилган вақтга қадар ўсимлик баргларининг ҳолатига кўра, микроэлементлар танқислиги кузатилса, 2 баробар эритилган суюқ ўғитни бир маротаба қўллашга йўл қўйилади.
Сувни мунтазам янгиланиб бориш ва бу билан, ўсимликлар томонидан ўзлаштирилмай қолган озиқ моддалари аквариумдан чиқариб юборилиб, бақатўн ривож топишининг олдини олиш зарур.

АКВАРИУМИНГИЗ ЧИРОЙЛИ ВА СОҒЛОМ БЎЛИШИНИ ТИЛАБ ҚОЛАМАН!